Molens in Alto Aragón - harinero, central eléctrica

Puente La Reina de Jaca

Puente la Reina de Jaca ligt op de hoofdweg van Jaca naar Pamplona. Vanuit Jaca rijd je langs de Río Aragón voor ongeveer 20km en dan km je aan de brug over de rivier. Onze bestemming ligt ong. 500m verderop richting Pamplona en links van de weg. Er is volop plaats om te parkeren en er wijst een bord naar het Museo del Molino, hetgeen eerder ambitieus klinkt voor hetgeen er getoond wordt. De molen kreeg water van de Río Aragón Subordán middels een kanaal van zowat 2.5km lang.
(1) Einde van het kanaal met de Molino del Azoguillo.

(2) Kop van het kanaal met valdeuren
Op oude kaarten wordt de molen aangegeven met Fábrica de luz y Molino del Azoguillo. Tegenwoor­dig gebruikt men de naam Molino de Azorito. Azorito refereert naar de nabijgelegen middeleeuwse ne­der­zetting met necropolis — Astorito.

Het gebouw is grondig heringericht en in gebruik als kantoorgebouw sedert 2009. Het originele volume is bewaard maar de muren werden niet, zoals dat vroeger gebruikelijk was, in het wit gekalkt. Het museum beslaat een minimaal stukje van de ruimte op niveau -1. We vinden er twee turbines en een ontmantelde generator.

(3) Het museum met twee turbines en deel van een generator.

(4) Turbine links
(5) Turbine rechts

De generator is gemerkt met La Industria Eléctrica - Barcelona een bedrijf dat in 1897 ge­sticht werd door Lluis Muntadas i Rovira. In juli 1910 ging La Industria samen met Siemens Schuckert, dat al sinds 1895 actief was in Spanje. Ze vormden Siemens Schuckert Industria Eléctrica S.A. en daarbij werd ook de fabriek in Cornellá nabij Barce­lona uitgebreid. Ik weet niet of de oude labels nog enige tijd op hun producten aangebracht werden, maar het is best mogelijk dat de getoonde genera­tor stamt van het begin van de 20ste eeuw (*).
Valle del aragón, een halfjaarlijks regionaal magazine publiceerde in het eerste nummer van het jaar 2008 een pagina over de molen. Een ouderling uit het dorp werd geïnterviewd op het moment dat de werken aan de nieuwe inrichting van de molen op hun einde liepen.

De originele tekst met mijn vertaling volgt hieronder.

(6) La Industria Eléctrica - Barcelona

EL MOLINO DE ASTORITO

Entrevista a Pablo Martínez Hermida:

'El molino de Astorito fue la central hidroeléctrica de la Canal'

Pablo Martínez Hermida, vecino de Puente la Reina de Jaca, es una de las pocas personas que recuerda los detalles de una infraestructura que fue de gran importancia no sólo para la localidad, sino para gran parte de la Canal de Berdún, el Molino de Astorito o Azorito, villa medieval que dio origen a la actual Puente la Reina.

Pablo, que junto con su familia son los actuales panaderos de la localidad (Panadería Apiquera), nació en 1926 y según cuenta, el molino ya existía. Su orígen se desconoce, aunque se sabe que en el siglo XVIII, y ya con la villa de Astorito desaparecida, éste era el único inmueble que quedaba como recuerdo del poblado medieval. Un edificio que ha llegado hasta nuestros días, aunque sus funciones ya no son industriales sino administrativas, es la Sede de la Comarca de La Jacetania en Puente la Reina.

Pablo recuerda que el molino, era como el centro social de Puente la Reina y gran parte de la Canal. Entonces, en los pueblos había hornos comunales, las mujeres preparaban la masa en casa y los cocían en los hornos; pero para ello era necesario tener el trigo molido y todas las familias pasaban por el molino e intercambiaban noticias e informaciones. El actual panadero indica que la instalación contaba con dos muelas: Una era para el trigo, la otra para cebada. Un alimento, este último, que se empleaba, para la crianza de los cerdos, principalmente, comenta Pablo Martínez.

El uso del molino para la producción harinera fue la primordial. Casi todo el año era empleado para transformar el trigo y hacer pan. Algo que según recuerda Pablo generaba cierta saturación: Al día se podían moler unos 1.000 kilos, pero cada saco (de entre 5 y 10 kilos) tardaba unas 3 horas, así que había días en que buena parte de la jornada teníamos que estar allí esperando, señala. Además Pablo comenta que, como era un molino privado había que pagar por su uso. Sobre las tarifas, el actual panadero no las recuerda, si bien apunta que se fijaban en función de la cantidad total que se molía.

Pablo indica que en los años 20, aprovechando que la canal - recientemente recuperada y rehabilitada- estaba en altura, respecto al molino, éste añadió a sus funciones una nueva: Empezó a generar electricidad, recuerda. Pablo explica que la canal venía del Aragón Subordán, porque aunque no se sabe exactamente donde estaba el pueblo de Astorito, unas excavaciones que se hicieron a principios de los 90 localizó un cementerio, que se supone que era del poblado, y su ubicación estaba en esa dirección, entre la actual carretera a Pamplona y la de Hecho.

Así, el molino se convirtió en, la central de toda la Canal de Berdún, apunta Pablo Martínez. Suministraba luz a casi toda la Canal, Bailo, Larués, Santa Engracia, ... Aunque aquella luz no se podía comparar con la de ahora, una bombilla apenas alumbraba, pero algo era. Esta función de central hidroeléctrica acompañó a la de molino harinero hasta la década de los 50. El último propietario fue un catalán llamado Ramón Trullas que ha mediados del siglo pasado, con toda la familia, dejó Puente la Reina y el molino se quedó como bien comunal del pueblo.

Hasta la actualidad este edificio ha tenido diversas funciones, las más recientes, como indica Pablo, relacionadas con la administración pública: Ha acogido el ayuntamiento, la mancomunidad y ahora la comarca. Pero además de estas funciones, ahora, el Molino de Astorito va a recuperar su memoria, ya que parte de sus dependencias se han reconvertido en la Oficina Turística de la localidad y en un museo que recuerda su antaño e importante uso industrial. Una función que fue de tal trascendencia para las localidades de la Canal que como recuerda Pablo Martínez, hicieron que el Molino tuviera hasta su propia canción.

Texto Ainhoa Camino

EL MOLINO DE ASTORITO

Interview met Pablo Martínez Hermida:

'De Astorito molen was de hydro-electrische centrale van het Canal [de Berdún]'

Pablo Martínez Hermida, een inwoner van Puente la Reina de Jaca, is één van de weinige personen die zich nog details herinnert over een infrastructuur die uitermate belangrijk geweest is voor het dorp en een groot deel van het Canal de Berdún: de molen van Astorito of Azorito, een middeleeuws dorp dat aan de oorsprong lag van het huidige Puente la Reina.

Pablo die, samen met zijn gezin, de bakkerij van het dorp uitbaat (Bakery Apiquera ) is geboren in 1926 en naar hij zegt bestond de molen toen al. De oorsprong van de molen is niet gekend. Wat men wel weet, is dat in de 18de eeuw, toen het oude Astorito al lang verdwenen was, de molen het enige gebouw was dat nog herinnerde aan de middel­eeuwse bewoning. Het gebouw haalde onze dagen, maar het heeft zijn industriële functie ondertussen verloren. Het huisvest nu de zetel van de Comarca de La Jacetania in Puente la Reina.

Pablo vertelt dat de molen in het centrum stond van het sociale leven in Puente la Reina en een groot deel van het Canal [de Berdún]. Toendertijd had men dorpsovens waar de vrouwen brood bakten van deeg dat ze thuis voorbereid hadden. Graan moest echter gemalen worden en zo kwam elke familie langs bij de molen waar nieuws en infor­matie uitgewisseld werd.
De huidige bakker geeft aan dat de installatie twee koppels telde: Eén voor tarwe, de andere voor gerst. Dat laatste diende hoofdzakelijk als varkensvoer, verklaart Pablo Martínez.

De molen was onmisbaar voor de productie van meel. Het jaar rond werd er tarwe verwerkt en brood gebakken. Pablo herinnert zich dat soms meer gevraagd werd dan de molen aan kon: De molen kon ruw weg 1 000 kilo per dag malen. Maar elke zak (van 5 tot 10 kilo) vroeg ca 3 uur, waardoor de mensen soms een groot deel van de dag moesten wachten, zegt hij. Pablo geeft ook aan dat de molen in privé handen was en dat er moest betaald worden. De tarieven weet de bakker niet meer, maar hij noteert dat de prijzen afhankelijk waren van het gemalen volume.

Pablo wijst er op dat de molen zijn activiteiten kon uitbreiden in de jaren [19]20. Dat was dank zij een grondige onderhoudsbeurt en verbetering van het kanaal. De molen begon ook electriciteit te produ­ceren, vertelt hij (*) . Pablo legt uit dat het kanaal van de [Río] Aragón Subordán kwam

[hier een vreemde gedachtensprong]

De precieze plek van Astorito is niet gekend, maar bij opgravingen in het begin van de jaren 1990 werd een begraafplaats ontdekt die er wellicht bij hoorde. Het lag ginds: tussen de huidige wegen naar Pam­plona en Hecho.

En zo vormde de molen zich om tot de centrale van het Canal de Berdún, zegt Pablo Martínez. Ze leverde licht aan zo goed als heel het Canal: Bailo, Larués, Santa Engracia, ... Het was niet te verge­lijken met wat we nu kennen —er was nauwe­lijks genoeg voor één peertje—, maar het was toch al wat. De molen combineerde beide activiteiten —hydroelectrische centrale en graan­molen— tot in de jaren 1950. De laatste eigenaar was Ramón Trullas, een Catalaan die in het midden van de vorige eeuw Puente la Reina verliet (§). Zijn familie ging met hem. De molen bleef achter in handen van de gemeente.

Het gebouw heeft vroeger verschillende functies gehad; de meest recente waren administratief van aard, zegt Pablo: kantoren van de gemeente, de mancomunidad en nu de regio. Maar nu komt er bij dat de molen van Astorito zijn geschiedenis zal herbeleven: sommige van de zijgebouwen worden het Centrum voor Toerisme van het dorp en er komt een museum ter herinnering aan het industriële verleden dat zo belangrijk was voor de dorpen van het Canal [de Berdún].

In valle del aragón - comarca de la jacetania;
n° 16 invierno-primavera 2008; p 46;
Edita: Asociación Turística
Comarca de la Jacetania, Jaca (Huesca)


* El Pirineo Aragonés is een regionaal weekblad dat bestaat sinds 1881.
In het n°970 van 27 Oktober 1901 kwam er een korte mededeling over een zoektocht naar waterlopen die geschikt zouden zijn voor de productie van hydro-electriciteit.

Nuestro respetable amigo don Juan Trullás, jefe de la casa de su nombre, que en Barcelona se dedica con creciente crédito á la construcción de motores y aparatos de electricidad, se halla recorriendo algunos pueblos de esta montaña, con objeto de reconocer los saltos de agua susceptibles de producir energía eléctrica, para aplicarla con grandes ventajas al alumbrado y otras industrias que puedan implantarse en dichos pueblos.

Minder dan een maand later —in het n°973 van 17 november 1901— komt een kort verslag en het is duidelijk dat Señor Trullas (if is het Trullás?) zijn tijd goed gebruikt had. Hij bezat nu voor 30 jaar de rechten op het water van de dam in Puente la Reina!

De regreso de su exploración por los principales pueblos de nuestra comarca, hallase en esta ciudad de paso para su casa de Barcelona, nuestro respetable amigo D. Juan Trullas, quien ha contratado la installación de luz eléctrica en Ansó, Salvatierra, Berdún y Santaengracia, habiendo adquirido en arriendo por 30 años el potente salto que en el puente de la Reina posee el último de estos pueblos, con cuya fuerza se promete producir energia sobrada para proveer no solo para los compromisos adquiridos sino para otros que está en vias de concertar.

Uit aflevering n°1059 van 12 juli 1903 leren we dat de werken aan de molen en de dam voor binnenkort zijn.

Muy en breve se dará principio á los trabajos de perfeccionamiento del salto en el llamado Molino de Santaengracia, con objeto de proceder á la inmediata instalación del alumbrado eléctrico en la villa de Berdún.

Ik leid hier uit af dat verschillende dorpen van het Canal de Berdún verbonden waren met het net en het comfort van electriciteit al kenden vanaf de eerste jaren van de 20ste eeuw. Verschillende jaren eerder dan gesuggereerd in het interview.


Pablo Martínez Roldán is een landbouwer die bakker werd in 1999. De bakerij ligt ter hoogte van de molen aan de overkant van de weg.


Als we de oude kaarten van het Instituto Geográfico Nacional bekijken — we hebben de nrs 175 & 176 nodig — dan wordt het snel duidelijk dat er enige dynamiek was in de layout van het net.

Voor de burgeroorlog
Figuur (7) schetst de situatie volgens de edities van 1932 (linkse deel) en 1934 (rechts). We onderscheiden twee netwerken. De rode lijn die van links naar rechts loopt is de hoogspanningslijn van Hidroeléctrica Ibérica. Die loopt van Lafortunada aan de Río Cinca naar de energiedorstige stad Bilbao. Opvallend genoeg zeggen de kaarten dat vijf dorpen (Artieda, Mianos, Miramont, Asoberal en Villareal de la Canal) stroom geleverd kregen van die verbinding. Alhoewel ik er alle kaarten tussen Lafortunada and Pamplona op nagegaan heb, kon ik geen andere dorpen vinden in dezelfde situatie.

De plaatselijke leidingen zijn in het zwart getekend. De molino de Azoguillo (met rood opgevuld) voedt middels drie grote takken acht dorpen. Eerst is er Santa Engracia met zijn eigen tak. Dan hebben we het laag gelegen deel van Berdún, samen met Martes via een lange omweg. De derde tak loopt via Arrés naar Larués, Bailo, Arbués en uiteindelijk Alastuey. Het centrum van Berdún, op de heuvel, krijgt stroom van zijn eigen molen op de Río Veral.

(7) Layout van het electriciteitsnet in de vroege jaren 1930. (groter beeld)

Na de burgeroorlog
De situatie was grondig veranderd in de volgende uitgave: de kaarten van 1952. Al de verbindingen met de hoogspanning zijn verdwenen en de dorpen worden nu bediend door verschillende plaatselijke molens. Mogelijks komt dat doordat Hidroeléctrica Ibérica af te rekenen had met ernstige problemen. Eerst in het bestuur, maar niet minder belangrijk met Lafortunada dat aan de andere kant van het front lag. Lafortunada was in republikeinse handen en leverde enkele jaren lang geen energie aan deze kant van de linies.

Arrés is nu losgekoppeld en wordt bevoorraad door zijn eigen molen met lijnen naar Bailo, Arbués en Alastuey. Larués echter zit nu op een nieuwe aftakking die recht van de molen in Puente la Reina komt.

Naar het westen is het net verder uitgebreid tot voorbij Martes. Mianos, Artieda (vroeger op de Ibérica lijn) en Bagüés zijn nu ook klanten van onze molen. We zien ook nog een korte tak naar Berdún. Het dorp op de heuvel telt nu twee leveranciers: de eigen molen op de Río Veral en de molino de Azorito op de Río Aragón Subordán.

(8) Layout van het net op de kaart van 1952. (groter beeld)


§ In El Pirineo Aragonés n°3954 van 11 juli 1959 staat een bericht van overlijden:

Rogad a Dios en caridad por el alma de
D. Ramón Trullás Axcerías
Industrial
falleció en Puente la Reina (Santa Engracia) el 7 de los corrientes
a los 80 años de edad, ....
en aan de voet van hetzelfde blad:
Ha entregado también su alma a Dios, tras una rápida implacable dolencia, el respetable y muy acreditado y querido industrial, residente hace muchos años en Puente la Reina (Santa Engracia) D. Ramón Trullás Axcerías, de general estimación en esta comarca, ...
Ik neem aan dat dit over dezelfde persoon gaat. Deze Ramón hier had een broer Antonio (1) die ook actief was in de sector, maar ik kon geen bevestiging vinden dat onze Ramón ook familie is van de Juan die eerder vernoemd is op deze pagina.

(1) SAlvarez Vidaurre, Ester & Orduna Portús, Pablo M. — 2002 — La última generación de molinos pirenaicos (Salvatierra de Esca); Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, n°75, p55-107.


Path: Home / Alto Aragón: oude molens / Puente la Reina de Jaca
Inleiding
Leer hoe een molen werkt
Bezoek de molens; catalogus
Literatuur en web-links
© en e-mail: