Gabasa – molens van Fuster

Gabasa ligt ten oosten van Barbastro en Monzón. Vanuit elk van deze plaatsen kunt u gemakkelijk Azanúy, vervolgens Peralta de la Sal en dan Gabasa bereiken. Parkeer uw auto bij de ingang van het dorp (bij de bushalte) en loop de hoofdstraat af (pijlen naar de Barranco de Gabasa). U passeert de kerk gewijd aan San Martín, de beschermheilige van molenaars in veel plaatsen. Eenmaal beneden loopt u in de richting van de brug en let u op een onderbreking in de straatrand. Dat is het begin van een smal en onregelmatig pad dat de kloof in leidt en eindigt bij de Molino de Madart (1).

Foto's: 27.v.2023

molino de Truco

molinos de Fuster

(1) Voorgevel van de molino de Madart.

(2) Tekst op de deur: Molino dearina

Het gebouw is een leeg skelet en de gevel (1), met een paar verspreide oude isolatoren, staat op instorten. Op de ingangsdeur zijn diverse dingen getekend en geschreven met potlood, maar we kunnen alleen de tekst Molino dearina (2) ontcijferen. De achterwand is ingestort, waardoor we toegang hebben tot de molenruimte, die vrij groot is.

De balk van de bancada is nog zichtbaar boven het puin (3). De lengte ervan suggereert dat er ruimte was voor twee paar molenstenen. In de cárcavo is echter slechts plaats voor één wiel (rodete, 4).

(3) Resten van de bancada.

Eén rodete kan via tandwielen twee molenstenen aandrijven en, door middel van linten, ook een graanreiniger en een meelzeef. We weten niet zeker of dat hier het geval was. In een zijwand van de molenkamer vinden we echter het uiteinde van een tweede drukleiding (saetín; 6, 3 rechts). Leverde die leiding water voor de aandrijving van de ondersteunende apparatuur met een kleine turbine?

De cárcavo (4) en de inhoud ervan hebben de tand des tijds beter doorstaan dan al de rest. Diep achterin een tunnel met een betonnen dak (7) vinden we een wiel op zijn metalen as (waarvan de bovenkant zichtbaar is tussen de begroeiing op de werkplek) en een botana (5) met zijn tajadera. Alles is bedekt met een dikke laag kalk en is daardoor goed bewaard gebleven.

(4) Het waterhuis met het wiel onder een dikke kalkkorst.

(5) Botana: einde van de drukpijp.

(6) Een tweede drukpijp in de werkplaats.

(7) Cárcavo (waterhuis) gezien vanaf het wiel

De graanmolen werd gesloten op bevel van de Servicio Nacional del Trigo (Nationale Graan Dienst) in 1940 (net als vele andere in de provincie).

Als aanvulling op de graanmolen, en onafhankelijk ervan, had de familie Fuster een kleine waterkrachtcentrale laten bouwen. Deze centrale had een capaciteit van vier kilowatt en leverde elektriciteit voor de installaties van de Fusters en ook voor de openbare en particuliere verlichting van Gabasa. De centrale werd in oktober 1920 ingewijd. Ze bleef in bedrijf tot halverwege de 20e eeuw (†).

In Nueva España van 16 juli 1958 verscheen deze tekst: … La jornada de ayer se inicio en Gabasa, donde se puso en funcionamiento el nuevo alumbrado eléctrico. Recibieron a las jerarquías el alcalde, camarada Vicente Fuster; … Primero se procedió a la bendición del transformado …

(8) De central eléctrica beneden de molen.
horizontale streep: werkvloer van de graanmolenl;
cirkel: mond van de cárcavo;
schuine streep: restitutiekanaall

(9) Tandwielresten van de centrale.

(10) Resten van de centrale.

Vertaling: … De gebeurtenissen van gisteren begonnen in Gabasa, waar de nieuwe elektrische verlichting werd ingehuldigd. De burgemeester, kameraad Vicente Fuster, verwelkomde de hoogwaardigheidsbekleders; … Eerst werd de transformator gezegend. …

De centrale (onderste helft in 8) bevindt zich een niveau lager dan de graanmolen en heeft een eigen, onafhankelijke watervoorziening. In de kuil waar de centrale stond, zijn nog steeds assen, tandwielen en andere metalen onderdelen te zien (9, 10), en mogelijk ligt er een turbine verborgen onder het puin.
De energiecentrale heeft ook een eigen, gesloten restitutiekanaal dat in de rivier uitmondt. Momenteel is alleen de bovenkant van de boog nog zichtbaar in de rivieroever; de rest is dichtgeslibd en verborgen onder een dikke laag bladafval.

De molenvijver (11) voor beide molens bevindt zich in het bovenste gedeelte van de rivier (stroomopwaarts van de brug). Van daaruit bereikt het water, eerst via een kleine tunnel die in de rotswand is geboord en vervolgens via een val van meer dan 10 meter (12-13), het wiel.

(11) De molenvijver.

(12-13) Drukpijp komt naar beneden van de vijver.

molino de Truco

molinos de Fuster

† Baringo Jordán, Ernesto — 2018 — Molino hidráulicos: los antiguos molinos del Río Sosa —

Monzón; Cuadernos del CEHIMO №44; pp. 249-293; ISSN: 1133-3790
De sectie over de molens van Gabasa is op de pagina's 262–266.

‡ Vanhercke L. & Anselin A. — 2023 — A la búsqueda de molinos. A Gabasa y el río Sosa —

el Gurrión viii.2023, № 172, p46-49; ISSN: 1130-4960 — Download PDF