Nocito

Nocito ligt schitterend aan de voet van de Sierra de Guara.
1) Van Sabiñánigo naar het zuiden rijden naar Huesca tot in Lanave. Daar links waar Boltaña aangeduid staat. Nu opletten voor de afslag naar Nocito.
2) Uit Boltaña over de Río Ara naar Lanave. Het duurt wel even, maar uiteindelijk bereik je de Molino de Villobas. Nu uitkijken voor de Nocito aftakking naar links.

Van hieraf rest er nog 12 km smalle weg. Laat je voertuig bij het kruispunt waar Bara aangeduid staat. Loop de rest van de weg om eerst de plaats van de dam op de Río Guatizalema te bezoeken.

Alle foto's: 05.vi.2000

(1) Central eléctrica (links) en de bloemmolen (rechts).

(2) De plaats van de dam op de Río Guatizalema.

Beide molens delen het grootste deel van de waterwerken. Het water wordt afgetapt van de Río Guatizalema op een punt ten noorden van het dorp (2, 3). Vanuit deze azud voert een breed kanaal (4) aan de linkeroever van de rivier het water naar een reservoir (6) dat hoog boven beide molens uittorent.

In de stenen platen van de rivierbedding zijn verschillende rijen ronde gaten te zien (5). Dit zijn de afdrukken van voormalige dammen die gebouwd zijn met horizontale houten balken, bevestigd aan houten palen die op hun beurt werden ondersteund door schuine staanders.

(3) De dam op de Río Guatizalema.

(4) Het kanaal dat de molenvijver voedt.

(5) Voetafdrukken van vroegere houten dammen.

Voor de molenvijver (6) is optimaal gebruik gemaakt van het terrein. Aan de noordzijde dient de rand van een rotswand (rechts in 6) als begrenzing. De oost- en zuidmuren bestaan uit zorgvuldig geconstrueerde muren van metselwerk van ongeveer een meter dik. De molenvijver vormt een lange driehoek die het breedst is aan de oostzijde en geleidelijk smaller wordt naar de aansluiting met het kanaal (boven in 6) aan de westzijde.

Aan de voet van de rotswand bevinden zich de molens (1), elk met een eigen aanvoerkanaal. De open goot (7) voor de graanmolen begint in de oostelijke wand, is gebouwd van natuursteen en maakt een brede bocht (8) voordat hij naar beneden loopt. De gesloten drukpijp voor de elektriciteitscentrale komt rechtstreeks van de zuidelijke wand naar beneden (7, 9).

(6) De molenvijver maakt optimaal gebruik van het terrein.

(7) Links: gesloten aanvoer voor de centrale; rechts: open pijp voor de graanmolen.

(8) Open pijp voor de graanmolen.

(9) Gesloten drukpijp voor de central eléctrica.

(10) De central eléctrica.

De stroom werd voor het eerst ingeschakeld in maart 1926 †. Mensen sleepten de turbine 12 km vanaf de Molino de Villobas. De elektriciteitscentrale was eigendom van een vereniging van de meeste inwoners van Nocito. Het netwerk was beperkt tot Nocito en het nabijgelegen santuario desantuario de San Úrbez.

Deze oude generator produceerde gelijkstroom (DC).

De installatie werd in april 1960 stilgelegd toen het aantal inwoners onder het kritische minimum daalde dat nodig was om het onderhoud van de turbine te verzekeren.

In 1972 besloot de gemeenteraad om op dezelfde locatie volledig nieuwe apparatuur te installeren en de eerste wisselstroom (AC) verliet het gebouw op Kerstdag van dat jaar.

(11) De turbine met iets dat een pomp lijkt te zijn.

(12) Turbine.

(13) Talleres Martín — Zaragoza.

In de jaren 1990 werd een dieselgenerator naast de oude apparatuur geplaatst. Deze opstelling was bedoeld om de problemen van het leven zonder elektriciteit in onze moderne tijd op te lossen. De generator werd echter alleen 's nachts aangezet en liet nog steeds niet toe om moderne energievreters te gebruiken. Uiteindelijk werd Nocito in 1999 op het elektriciteitsnet aangesloten. Sommige andere kleine gemeenschappen in de regio moesten nog twintig jaar langer wachten.

Tijdens ons bezoek konden we, afgezien van de turbine, niets meer herkennen van de voormalige energieproductie.

(14) De graanmolen; let op de steen rechts van de ingang.

(15) De graanmolen; let op de intakte kraan; de achtkantige steenkist; resten van de cabalete (stoel).

(16) Venster over de uitloop van de cárcavo.

(17) Metalen horizontaal wiel.

De graanmolen is, net als de elektriciteitscentrale, een eenvoudige constructie die uit één enkele ruimte bestaat. Binnenin (15) herkennen we de kraan met zijn armen, het bedieningswiel van de levador en een achthoekige steenkist.

Vroeger waren er nog andere molens in Nocito.
In Cara y Cruz † in het onderdeel over bloem en brood (p62) vinden we de volgende tekst: … El trigo era transportado al molino. Había dos en Nocito, haciéndose molinada a fin de que resultara harina para todo el año. …. Dit wijst er duidelijk op dat er vroeger een tweede graanmolen was.

In Nocito ‡ geeft A. Castán onder de titel Tres molinos harineros een beschrijving van twee andere molens naast diegene die we hier bezocht hebben. Ze bevonden zich ten zuiden van het dorp, en volgens hem zijn er nog steeds resten te vinden. We hebben ze zelf nog niet gezien; we moeten zeker een keer terug naar Nocito. Het is echter waarschijnlijk dat er nooit meer dan twee molens terzelfdertijd in bedrijf waren.‡

† Inmaculada De la Calle Ysern & Ángel M. Morán Viscasillas — 1994 — Cara y Cruz en Nocito. El ayer y el hoy de una comunidad en la Sierra de Guara. Ed. Instituto de Estudios Altoaragoneses (Diputación de Huesca) et al.; ISBN 84-8127-010-5; 126 pp.

‡ Adolfo Castán Sarasa — 2026 — Nocito in La Sierra de Guara tomo 3. Ed. Pirineo (Huesca); ISBN 979-13-87758-08; pp. 148–154.